Z-Skoru Nedir, Nasıl Hesaplanır? Diyetisyenler İçin Tam Rehber

Bir çocuğun 14 kilo olması tek başına hiçbir şey ifade etmez. Aynı 14 kilo, 2 yaşındaki bir çocuk için fazla, 6 yaşındaki bir çocuk için ciddi biçimde düşük olabilir. Z-skoru, ham ölçümü yaşa ve cinsiyete göre referans popülasyonla kıyaslayarak bu belirsizliği ortadan kaldıran istatistiksel araçtır — ve klinik beslenme pratiğinde antropometrik değerlendirmenin ortak dilidir.

Z-skoru, bir ölçümün referans popülasyonun medyanından kaç standart sapma uzakta olduğunu gösteren sayıdır. 0 tam medyan demektir; -2 ölçümün medyanın iki standart sapma altında olduğunu, +2 ise iki standart sapma üstünde olduğunu söyler. Dünya Sağlık Örgütü, çocuklarda malnütrisyon ve fazla kiloyu bu eşiklere göre sınıflandırır.

Z-skoru nedir?

Z-skoru (bazı kaynaklarda SD skoru veya standart sapma skoru), bir bireyin ölçümünü aynı yaş ve cinsiyetteki sağlıklı referans popülasyonun dağılımı içine yerleştirir. Sonuç birimsiz bir sayıdır: kilogram, santimetre veya kg/m² fark etmeksizin aynı ölçekte yorumlanır.

Bu, klinikte üç somut avantaj sağlar:

• Karşılaştırılabilirlik. Boy z-skoru -1,4 ile ağırlık z-skoru -2,1 doğrudan kıyaslanabilir; ham değerler kıyaslanamaz.
• Uç değerlerde çözünürlük. Persentil eğrilerinin sıkıştığı uçlarda (3. persentilin altı) z-skoru ayrım yapmayı sürdürür. Bu farkı persentil mi z-skoru mu karşılaştırmasında ayrıntılı ele aldık.
• İzlenebilir değişim. İki ölçüm arasındaki z-skoru farkı, büyümenin referansa göre hızlanıp yavaşladığını gösterir. Ham kilo artışı bunu göstermez.

Z-skoru nasıl hesaplanır?

Normal dağılan bir değişken için formül basittir:

Z = (Ölçülen değer − Referans medyan) / Referans standart sapma

Örnek: 36 aylık bir erkek çocuğun boyu 92,0 cm. WHO referansında bu yaş ve cinsiyet için medyan 96,1 cm, standart sapma yaklaşık 3,7 cm. Z = (92,0 − 96,1) / 3,7 = −1,11. Yani çocuk medyanın yaklaşık bir standart sapma altında; normal aralıkta ama izlenmesi gereken bir konumda.

LMS yöntemi ve neden gerekli

Sorun şu ki antropometrik ölçümler nadiren simetrik dağılır. Özellikle ağırlık ve VKİ dağılımları sağa çarpıktır: aşırı yüksek değerler, aşırı düşük değerlerden daha uzağa yayılır. Basit formül bu durumda çarpık uçta hatalı z-skoru üretir.

WHO ve CDC bu nedenle LMS yöntemini kullanır. Her yaş–cinsiyet noktası için üç parametre tablolanır:

• L — Box-Cox güç dönüşümü (çarpıklığı düzelten üs)
• M — medyan
• S — varyasyon katsayısı

Formül:

• L ≠ 0 için: Z = [ (X / M)^L − 1 ] / (L × S)
• L = 0 için: Z = ln(X / M) / S

Burada X ölçülen değerdir. Bu yüzden z-skorunu doğru hesaplamak, referans tablolarının tamamını (her ay ve cinsiyet için L, M, S üçlüsünü) elinizin altında tutmayı gerektirir — ve elle hesaplamanın pratikte neden sürdürülemez olduğunu açıklar.

Uyarı: WHO, ağırlık temelli göstergelerde (ağırlık/yaş, ağırlık/boy, VKİ/yaş) ±3 SD dışında kalan değerler için ayrı bir doğrusal ekstrapolasyon uygular. Ham LMS formülünü sınırsız uygulayan hesaplayıcılar, ağır malnütrisyonda gerçekçi olmayan uç z-skorları üretir.

Hangi göstergeler için z-skoru hesaplanır?

Beş yaş üstünde ağırlık/boy kullanılmaz; yerini VKİ/yaş alır. Ayrıntılar için boya göre ağırlık değerlendirmesi ve MUAC ölçümü rehberimize bakabilirsiniz.

WHO eşikleri: z-skoru nasıl yorumlanır?

5–19 yaş grubunda (WHO 2007 referansları) eşikler bir miktar kayar: VKİ/yaş > +1 SD fazla kilolu, > +2 SD obez, < −2 SD zayıf olarak sınıflandırılır. Bu ayrım pratikte sık atlanır; hangi referans setini kullandığınızı raporda belirtmek gerekir. Referans setleri arasındaki farkları WHO büyüme eğrileri rehberinde topladık.

Pratikte en sık yapılan beş hata

1. Yaşı gün hassasiyetinde hesaplamamak. Bebeklerde bir aylık kayma z-skorunu 0,3–0,5 SD kaydırabilir. Yaş, ölçüm tarihi ile doğum tarihi arasındaki tam gün farkından hesaplanmalıdır.
2. Prematüre bebeklerde düzeltilmiş yaş kullanmamak. 32. haftada doğan bir bebeğin takvim yaşıyla değerlendirilmesi yapay bir büyüme geriliği üretir. Bkz. prematüre bebeklerde büyüme izlemi.
3. Yanlış referans seti seçmek. 0–5 yaş için WHO 2006 Büyüme Standartları, 5–19 yaş için WHO 2007 Büyüme Referansları kullanılır. İkisi aynı eğri değildir.
4. Yatarak/ayakta boy farkını göz ardı etmek. İki yaş altında yatarak boy, üstünde ayakta boy ölçülür; aradaki ~0,7 cm fark referans setlerinde varsayılır. Yöntemi değiştirdiğinizde düzeltme uygulanmalıdır.
5. Tek ölçümle karar vermek. Z-skoru bir fotoğraftır; klinik anlam eğrinin yönündedir. Üç ölçümde 0,5 SD düşen bir çocuk, sabit −1,8 SD'de duran çocuktan daha aciledir.

Z-skorunu klinik akışa nasıl yerleştirirsiniz?

Değerlendirme sırası pratikte şöyle işler: ölçümü standart tekniğe göre alın (antropometrik ölçüm standardizasyonu), yaş ve cinsiyete göre doğru referans setini seçin, tüm göstergelerin z-skorlarını birlikte hesaplayın, ardından tek tek değil profil olarak yorumlayın. Düşük HAZ ile normal WHZ kronik bir tabloyu, normal HAZ ile düşük WHZ akut bir tabloyu işaret eder. İkisinin birlikte düşmesi ise malnütrisyon sınıflandırmasında ayrı bir kategoridir.

Bu hesabı elle yapmak — L, M, S tablolarını açıp her gösterge için ayrı formül işletmek — bir danışan için 10–15 dakika sürer ve hata payı yüksektir. EVA.Insight, ölçümü girdiğiniz anda altı göstergenin z-skorunu, persentil karşılığını ve WHO sınıflandırmasını birlikte üretir; sonucu danışan raporuna doğrudan taşır. Özellikler sayfasında modülün nasıl çalıştığını görebilirsiniz.