Diz Boyu ile Boy Tahmini: Chumlea Formülü, Ölçüm Tekniği ve Örnek

Yatağa bağımlı, tekerlekli sandalye kullanan, kifozu belirgin veya ayakta duramayan hastalarda boy ölçülemez; oysa VKİ, enerji denklemleri, ideal ağırlık ve vücut yüzey alanı boy olmadan hesaplanamaz. Diz boyu ile boy tahmini, bu açığı kapatmak için en sık kullanılan yöntemdir. Diz boyu yaşla birlikte pek değişmediği için özellikle yaşlılarda, omurga kısalmasından etkilenmeyen güvenilir bir boy kestirimi sağlar.

Diz boyu ile boy tahmini, diz ve ayak bileği 90° bükülüyken topuk tabanından uyluğun ön yüzüne kadar ölçülen mesafenin Chumlea denklemlerine konmasıyla yapılır. Erkek: boy = 64,19 − (0,04 × yaş) + (2,02 × diz boyu); kadın: boy = 84,88 − (0,24 × yaş) + (1,83 × diz boyu). Tüm değerler santimetre ve yıl cinsindendir.

Neden diz boyu?

Yaşla birlikte omurlar arası disklerin incelmesi, osteoporotik kırıklar ve kifoz nedeniyle boy kısalır; 30 yaşından sonra her on yılda yaklaşık 1–2 cm, ileri yaşta daha fazla kayıp görülebilir. Bu kısalma VKİ'yi yapay olarak yükseltir ve enerji hesabını saptırır. Buna karşılık uzun kemiklerin boyu erişkinlikte değişmez. Diz boyu, alt ekstremite uzun kemiklerini (tibia ve femurun distal bölümü) yansıttığı için hem ayakta durulamayan hastada ölçülebilir hem de "gençlikteki boya" daha yakın bir tahmin verir.

Diz boyu yönteminin kullanıldığı başlıca durumlar şunlardır:

• Yatağa bağımlı ve yoğun bakım hastaları,
• Belirgin kifoz, skolyoz veya kontraktürü olan yaşlılar,
• İnme, spinal kord yaralanması ve nörolojik hastalıklar,
• Serebral palsi gibi nedenlerle ayakta durup boy ölçümüne uyum sağlayamayan çocuklar,
• Beyan edilen boyun güvenilir olmadığı durumlar.

Diz boyu nasıl ölçülür?

Ölçüm için sabit ve hareketli iki kolu olan özel bir diz boyu kaliperi kullanılır. Kaliper yoksa esnemeyen mezura ile ölçüm yapılabilir, ancak hata payı artar.

1. Pozisyon: Hasta sırtüstü yatar (veya oturur). Ölçüm genellikle sol bacaktan yapılır; o bacakta sorun varsa sağ bacak kullanılır ve kaydedilir.
2. Açılar: Diz ve ayak bileği 90° bükülür. Açının doğruluğu bir gönye veya kaliperin kendisiyle kontrol edilir.
3. Sabit kol: Kaliperin sabit kolu topuğun altına, ayak tabanı hizasına yerleştirilir.
4. Hareketli kol: Uyluğun ön yüzüne, dizkapağının yaklaşık 5 cm üstünde, femur kondillerinin hizasına indirilir.
5. Hizalama: Kaliperin gövdesi tibiaya paralel olmalı ve ayak bileği kemiğinin (lateral malleol) arkasından geçmelidir.
6. Basınç: Yumuşak dokuyu hafifçe sıkıştıracak kadar basınç uygulanır.
7. Tekrar: İki ölçüm yapılır; aralarındaki fark 0,5 cm'yi geçmemelidir. Ortalama 0,1 cm hassasiyetle kaydedilir.

Sahada en sık yapılan hatalar şunlardır:

• Diz veya ayak bileği açısının 90°'den sapması; özellikle ayak bileğinin plantar fleksiyonda kalması ölçümü uzatır.
• Hareketli kolun dizkapağının üzerine konması; ölçüm femur kondillerinin hizasından yapılmalıdır.
• Kaliper gövdesinin tibiaya paralel olmaması, öne veya arkaya eğik durması.
• Ödemli bacakta yumuşak dokunun yeterince sıkıştırılmaması.
• Tek ölçümle yetinilmesi.

Ölçüm hatasının boy tahminine etkisi büyüktür: diz boyundaki 1 cm'lik hata, denklemdeki katsayı nedeniyle tahmini boyda yaklaşık 2 cm fark yaratır. Genel ölçüm standardizasyonu ilkelerini antropometrik ölçüm standardizasyonu rehberimizde ele aldık.

Chumlea denklemleri ile boy tahmini

En yaygın kullanılan denklemler, Chumlea ve arkadaşlarının 1985'te 60–90 yaş arası beyaz Amerikalı yaşlılarda geliştirdiği denklemlerdir. Daha sonra farklı etnik gruplar ve yaş aralıkları için ek denklemler yayımlanmıştır.

Denklemdeki yaş terimi, ileri yaşta aynı diz boyuna karşılık gelen boyun biraz daha kısa olmasını yansıtır; ancak kadınlarda bu terimin katsayısı daha büyüktür.

Çalışılmış örnek 1: yaşlı kadın

Huzurevinde kalan, 78 yaşında, kifozu nedeniyle ayakta boy ölçülemeyen bir kadın. Diz boyu 49,0 cm, ağırlığı 58 kg.

1. Yaş terimi: 0,24 × 78 = 18,72
2. Diz boyu terimi: 1,83 × 49,0 = 89,67
3. Tahmini boy: 84,88 − 18,72 + 89,67 = 155,8 cm
4. VKİ: 58 / (1,558²) = 58 / 2,427 = 23,9 kg/m²

Hastanın kayıtlarda beyan ettiği boy 150 cm olsaydı VKİ 25,8 kg/m² hesaplanacak ve "fazla kilolu" sınıfına girecekti. Oysa diz boyuna dayalı tahmin, hastanın normal aralıkta olduğunu gösteriyor.

Hassasiyet kontrolü: Diz boyu 48,0 cm ölçülseydi tahmini boy 154,0 cm ve VKİ 24,5; 50,0 cm ölçülseydi 157,7 cm ve VKİ 23,3 olacaktı. Yalnızca ±1 cm'lik ölçüm farkı VKİ'yi yaklaşık ±0,6 birim oynatıyor.

Çalışılmış örnek 2: yaşlı erkek

80 yaşında, inme sonrası yatağa bağımlı bir erkek hasta. Diz boyu 54,0 cm.

1. Yaş terimi: 0,04 × 80 = 3,2
2. Diz boyu terimi: 2,02 × 54,0 = 109,08
3. Tahmini boy: 64,19 − 3,2 + 109,08 = 170,1 cm

Bu değer, Mifflin-St Jeor gibi enerji denklemlerinde, ideal ağırlık hesabında ve vücut yüzey alanı formüllerinde ölçülmüş boy yerine kullanılır. Boy terimi içeren denklemlerin karşılaştırmasını Harris-Benedict mi Mifflin-St Jeor mu yazımızda bulabilirsiniz.

Denklem seçimi ve nüfus uyumu

Chumlea denklemleri beyaz Amerikalı yaşlılarda geliştirildiği için farklı nüfuslarda sistematik sapma gösterebilir. Farklı ülkelerde yapılan çalışmalar, yerel nüfusa özgü denklemlerin daha isabetli olabildiğini göstermiştir; Türk yaşlılarda geliştirilmiş denklemler de literatürde yer almaktadır.

Pratik öneriler şöyle özetlenebilir:

• Kurumunuzda tek bir denklem seçip tüm ekiple aynı yöntemi kullanın; izlemde denklem değiştirmeyin.
• Hasta dosyasına boyun tahmini olduğunu ve kullanılan denklemi not edin.
• Hastanın gençlikteki ölçülmüş boyu (kimlik, askerlik, eski sağlık kayıtları) biliniyorsa tahminle karşılaştırın.
• Diz boyu ölçülemiyorsa (alt ekstremite amputasyonu, kontraktür, alçı) alternatif yöntemlere geçin.

Alternatif yöntemler: ulna boyu, yarım kol açıklığı, kol açıklığı

Diz boyu dışında da boy tahmini için kullanılan uzun kemik ölçümleri vardır.

Ulna boyuna göre boy tahmini, İngiliz Parenteral ve Enteral Beslenme Derneği'nin (BAPEN) MUST açıklama kitapçığında yaş ve cinsiyete göre hazır tablolar hâlinde verilir. MUST ve diğer tarama araçlarının kullanımını NRS 2002 ve MUST ile malnütrisyon taraması yazısında ele aldık.

Tahmini boy nerelerde kullanılır?

Tahmini boy, ölçülmüş boyun kullanılacağı her hesapta yerine geçer:

1. VKİ ve malnütrisyon taraması: MUST, NRS 2002 ve GLIM'in düşük VKİ ölçütü.
2. Enerji ihtiyacı: Boy terimi içeren BMH denklemleri.
3. İdeal ve düzeltilmiş ağırlık: Özellikle obez yaşlılarda protein ve enerji hesabı.
4. Vücut yüzey alanı: İlaç dozu ve bazı klinik indeksler.
5. Kas kütlesi indeksleri: Apendiküler kas kütlesinin boyun karesine bölünmesi; sarkopeni değerlendirmesi için yaşlılarda beslenme ve sarkopeni yazısına bakabilirsiniz.

Hastanede yatan hastalarda enerji ihtiyacının belirlenmesine özgü yaklaşımları hastanede enerji ihtiyacı hesaplama yazısında özetledik.

EVA.Insight'ta tahmini boy nasıl kullanılır?

Diz boyundan hesapladığınız tahmini boyu EVA.Insight'taki danışan kaydının boy alanına girdiğinizde, program VKİ'yi ve WHO VKİ sınıfını, Du Bois formülüyle vücut yüzey alanını ve Mifflin-St Jeor veya Harris-Benedict denklemiyle BMH'yi bu değer üzerinden otomatik hesaplar; beş aktivite düzeyinden biri seçilerek günlük enerji ihtiyacı bulunur. Ağırlık, üst orta kol ve baldır çevresi de kaydedildiğinde, en az iki ölçümden sonra değişimler trend grafiğinde izlenir. Yaşlı ve yatağa bağımlı hastalarda sık karşılaşılan sarkopeni gibi durumlar EVA Pro'daki hastalığa özgü beslenme değerlendirmesi kapsamındadır. Özelliklerin tamamı EVA.Insight özellikleri sayfasında.

Özet

• Diz boyu, ayakta boy ölçülemeyen hastalarda ve omurga kısalması olan yaşlılarda boy tahmini için standart yöntemdir.
• Ölçüm diz ve ayak bileği 90° bükülüyken kaliperle yapılır; iki ölçüm arasındaki fark 0,5 cm'yi geçmemelidir.
• Chumlea denklemleri: erkekte 64,19 − 0,04 × yaş + 2,02 × diz boyu; kadında 84,88 − 0,24 × yaş + 1,83 × diz boyu.
• 1 cm'lik diz boyu hatası tahmini boyda yaklaşık 2 cm, VKİ'de yaklaşık 0,6 birim fark yaratır.
• Kullanılan denklem ve boyun tahmini olduğu kayda geçirilmeli; mümkünse nüfusa uygun denklem seçilmelidir.