İnek Sütü Alerjisi: Belirtiler, Tanı, Mama Seçimi ve Beslenme

Bebeğin dışkısında kan çizgileri, yüzünde geçmeyen egzama ya da her beslenmeden sonra kusma... Bu belirtiler birçok nedene bağlı olabilir, ama akla gelen ilk olasılıklardan biri inek sütü alerjisidir. İnek sütü proteini alerjisi bebeklik döneminin en sık besin alerjisidir; aynı zamanda aşırı tanı konan ve gereksiz diyet kısıtlamalarına yol açan bir durumdur. Doğru tanı, uygun mama seçimi ve süt içermeyen beslenmenin iyi planlanması, bebeğin sağlıklı büyümesinin anahtarıdır.

İnek sütü alerjisi, bağışıklık sisteminin sütteki kazein ve peynir altı suyu proteinlerine verdiği tepkidir. Belirtiler dakikalar içinde (IgE aracılı) veya saatler–günler sonra (IgE dışı) ortaya çıkar. Tanı eliminasyon ve yeniden yükleme testiyle konur. Emzirme sürdürülür; mama ile beslenen bebekte ilk seçenek yoğun hidrolize mamadır.

İnek sütü alerjisi nedir, ne kadar yaygın?

Sütte iki ana protein grubu bulunur: kazein ve peynir altı suyu (whey) proteinleri. Alerjik bebekte bağışıklık sistemi bu proteinleri zararlı olarak algılar ve tepki verir. Anne sütüyle beslenen bebeklerde de görülebilir, çünkü annenin tükettiği süt proteinlerinin çok küçük bir kısmı anne sütüne geçer.

Sıklık konusunda iki farklı tablo vardır. Ailelerin ve hekimlerin "süt alerjisi" olarak düşündüğü durumların oranı yüksektir; oysa Avrupa'da yapılan ve yükleme testiyle doğrulama yapılan geniş çalışmalarda bebeklerde gerçek inek sütü alerjisi sıklığı %1'in altında bulunmuştur. Bu fark, belirtilerin bebeklikte sık görülen kolik, reflü ve egzama gibi durumlarla karışmasından kaynaklanır. Sonuç olarak tanı, belirtiye bakarak değil, yapılandırılmış testle konmalıdır.

İnek sütü alerjisi laktoz intoleransıyla aynı şey değildir. Laktoz intoleransında sorun süt şekerindedir ve bağışıklık sistemi devrede değildir; alerjide ise sorun proteindedir. Laktozsuz süt bu yüzden alerjisi olan bebek için uygun değildir.

Belirtiler: iki farklı tip

ESPGHAN kılavuzları inek sütü alerjisini belirtilerin ortaya çıkış hızına göre iki gruba ayırır:

Anne sütüyle beslenen, genel durumu iyi, kilo alan bir bebekte dışkıda kan çizgileri görülmesi IgE aracılı olmayan tipin sık görülen bir formudur (alerjik proktokolit). Nefes darlığı, yaygın şişlik, solukluk veya baygınlık ise acil durumdur ve hemen sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Tanı nasıl konur?

Tanı süreci genellikle şu adımlardan oluşur:

1. Ayrıntılı öykü: Belirtiler ne zaman başladı, hangi besinle ilişkili, ailede alerji var mı?
2. Tanısal eliminasyon: Mama ile beslenen bebekte uygun terapötik mamaya geçilir; emzirilen bebekte anne süt ve süt ürünlerini diyetinden çıkarır. Süre IgE dışı tipte genellikle 2–4 haftadır.
3. Yanıtın değerlendirilmesi: Belirtiler belirgin şekilde düzelmezse tanı büyük olasılıkla inek sütü alerjisi değildir ve diyet gereksiz yere sürdürülmez.
4. Yeniden yükleme (oral besin yükleme testi): Belirtiler düzeldiyse süt proteini yeniden verilerek tanı doğrulanır. IgE aracılı tipte bu test mutlaka hastane ortamında yapılır.

Yükleme testi atlandığında pek çok bebek gereksiz yere aylarca sütsüz beslenir. Bu da hem büyümeyi hem de ailenin yaşam kalitesini etkiler.

Emziren anne ne yapmalı?

İnek sütü alerjisi olan bebek için en iyi besin yine anne sütüdür. Hekim anne diyetinden süt proteinini çıkarmayı önerirse şunlara dikkat edilir:

• Süt, yoğurt, ayran, peynir, tereyağı, kaymak, lor ve bunları içeren tüm ürünler diyetten çıkarılır.
• Keçi, koyun ve manda sütü de çapraz reaksiyon nedeniyle aynı şekilde kaçınılır.
• Annenin günde 1000 mg kalsiyum ve D vitamini desteği alması önerilir; süt ürünleri çıkarıldığında kalsiyumu besinle karşılamak zordur.
• Kalsiyumla zenginleştirilmiş bitkisel içecekler, susam ve tahin, yeşil yapraklı sebzeler, kuru baklagiller ve kılçığıyla yenen küçük balıklar kalsiyum katkısı sağlar.

Emzirme döneminin genel beslenme ilkeleri için emziren anne beslenmesi yazımızı okuyabilirsiniz.

Mama seçimi: hangi mama, kime?

Mama ile beslenen bebeklerde ESPGHAN'ın önerdiği sıralama şöyledir:

• Yoğun (ileri derecede) hidrolize mama: İlk seçenektir. Süt proteinleri, bağışıklık sisteminin tanıyamayacağı kadar küçük parçalara ayrılmıştır. Alerjik bebeklerin büyük çoğunluğu bu mamaları tolere eder.
• Amino asit bazlı mama: Anafilaksi öyküsü, ağır enteropati, çoklu besin alerjisi, ciddi büyüme sorunu veya hidrolize mamaya yanıtsızlık durumunda tercih edilir.
• Kısmi hidrolize ("HA") mamalar: Tedavide uygun değildir; alerji tedavisi için tasarlanmamıştır.
• Soya bazlı mama: Altı aydan küçük bebeklerde önerilmez; daha büyük bebeklerde, soya alerjisi yoksa hekim önerisiyle seçenek olabilir.
• Keçi sütü mamaları ve ev yapımı karışımlar: Uygun değildir.

Terapötik mamalar tıbbi beslenme ürünleri grubundadır; içerik farklılıkları için tıbbi beslenme ürünleri ve enteral formüller yazımıza bakabilirsiniz.

Süt içermeyen beslenme: etiket, kalsiyum ve büyüme

Ek gıdaya geçerken sütsüz beslenmenin iki temel riski vardır: gizli süt proteinine maruz kalmak ve kalsiyum, protein, D vitamini açığı.

Etiket okuma. Türk Gıda Kodeksi ve AB mevzuatına göre süt, alerjen olarak içindekiler listesinde vurgulanmak zorundadır. Şu ifadeler süt proteini içerdiğini gösterir: süt tozu, kazein, kazeinat, peynir altı suyu (whey), laktalbumin, laktoglobulin, tereyağı, krema, kaymak, yoğurt tozu. Bisküvi, ekmek, hazır çorba, şarküteri ürünleri ve margarinlerde süt sıkça bulunur. Etiket okumanın ayrıntıları besin etiketi nasıl okunur yazımızda.

Kalsiyum. IOM'a göre 1–3 yaşta günlük kalsiyum ihtiyacı 700 mg, 4–8 yaşta 1000 mg'dır. Süt içermeyen bir diyetle bu hedefe ulaşmak için terapötik mama veya kalsiyumla zenginleştirilmiş içecek, tahin, kuru baklagil, yeşil yapraklı sebzeler ve kalsiyumdan zengin maden suları planlı biçimde kullanılır; çoğu zaman takviye gerekir.

Örnek hesap: 3 yaşında sütsüz beslenen bir çocuk. Günlük kalsiyum hedefi IOM'a göre 700 mg'dır. Diyetisyen gün içindeki kaynakları şöyle toplayabilir (değerler ürüne göre değişen yaklaşık değerlerdir):

1. Kalsiyumla zenginleştirilmiş bitkisel içecek, 2 su bardağı (400 ml, 100 ml'de yaklaşık 120 mg): yaklaşık 480 mg
2. Tahin, 1 yemek kaşığı (15 g): yaklaşık 60 mg
3. Kuru fasulye yemeği, yarım kâse (100 g pişmiş): yaklaşık 90 mg
4. Portakal, 1 adet orta boy: yaklaşık 50 mg
5. Brokoli, 3 yemek kaşığı (50 g pişmiş): yaklaşık 20 mg

Toplam yaklaşık 700 mg eder. Görüldüğü gibi hedefin büyük kısmı zenginleştirilmiş içecekten gelir; çocuk bu içeceği reddederse açık hızla büyür ve takviye gündeme gelir. Ispanak kalsiyumca zengin görünse de içerdiği oksalat emilimi belirgin azalttığı için bu hesapta ana kaynak olarak kullanılmaz. Aynı menünün protein yeterliliği de ayrıca kontrol edilir; süt çıkarıldığında yumurta, et, tavuk, balık ve baklagiller protein açığını kapatır.

Bitkisel içecekler. Badem, yulaf veya hindistan cevizi içeceklerinin protein ve enerji içeriği düşüktür; iki yaşın altında ana süt yerine geçmez. Pirinç içeceği arsenik içeriği nedeniyle küçük çocuklara önerilmez.

Büyüme izlemi. Sütsüz beslenen çocuklarda boy ve kilo düzenli ölçülmelidir; kilo alımı yavaşlarsa büyüme geriliği açısından değerlendirme yapılır.

Tolerans ve sütün yeniden başlanması

Çocukların büyük çoğunluğu okul çağından önce inek sütüne tolerans geliştirir; IgE aracılı olmayan tipte bu süreç genellikle daha kısadır. Hekim, genellikle 6–12 ayda bir sütün yeniden denenmesini planlar. IgE aracılı olmayan tipte bazı merkezler "süt merdiveni" adı verilen, fırınlanmış sütlü ürünlerden başlayıp adım adım taze süte ilerleyen bir yöntem kullanır. Bu yöntem yalnızca hekim ve diyetisyen gözetiminde uygulanmalı, IgE aracılı veya anafilaksi öyküsü olan çocuklarda evde denenmemelidir. Diğer pediatrik tablolarla birlikte protokol yaklaşımı için pediatrik klinik durumlarda beslenme tedavisi yazısına bakabilirsiniz.

Diyetisyeniniz sütsüz beslenmeyi EVA.Insight ile nasıl planlar?

Diyetisyeniniz çocuğun boy ve kilosunu girerek WHO z-skorlarını hesaplar ve büyümeyi trend grafiğinde izler. Süt içermeyen menü besin veritabanından hazırlanır; program kalsiyum, protein ve D vitamini alımını seçilen IOM veya TÜBER 2022 referansıyla karşılaştırarak açıkları raporda gösterir. Terapötik mamalar da tıbbi beslenme ürünleri arasından seçilerek hesaba katılabilir. EVA Pro'da inek sütü proteini alerjisi, hastalığa özgü değerlendirme yapılabilen pediatrik durumlar arasındadır; ayrıntılar hastalığa özgü beslenme değerlendirmesi rehberinde. Diyetisyenler programı ücretsiz deneme sayfasından kullanmaya başlayabilir.

Özet

Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır; tanı ve tedavi için hekim ve diyetisyene başvurun.

• İnek sütü alerjisi süt proteinlerine karşı bağışıklık tepkisidir; laktoz intoleransından farklıdır.
• Belirtiler dakikalar içinde (IgE aracılı) veya saatler–günler sonra (IgE dışı) ortaya çıkar; tanı eliminasyon ve yükleme testiyle doğrulanır.
• Emzirme sürdürülür; gerekirse anne süt ürünlerini kalsiyum ve D vitamini desteğiyle diyetinden çıkarır.
• Mama ile beslenen bebekte ilk seçenek yoğun hidrolize mamadır; keçi sütü ve kısmi hidrolize mamalar uygun değildir.
• Sütsüz beslenmede etiket okuma, kalsiyum planlaması ve büyüme izlemi şarttır; çoğu çocuk okul çağından önce tolerans geliştirir.